شهرستان سراوان 23880 كيلومتر مربع وسعت دارد مساحت اين شهرستان 2/15 درصد مساحت كل استان را تشكيل مي دهد و در موقعيت 62 و35 دقيقه عرض جغرافيايي واقع شده است . از شمال غرب به خاش ، از غرب به ايرانشهر ،از شرق و جنوب شرقي به كشور پاكستان و قسمتي از جنوب بهد شهرستان سرباز محدود مي شود . شهرستان سراوان همچنين 384 كيلومتر مرز مشترك با كشور پاكستان دارد و ارتفاع ان از سطح دريا 1165 متر مي باشد . و در منتهي اليه شرقي ترين نقطه كشور واقع است و به زادگاه خورشيد ايران شهرت دارد . به طوري كه طلوع و غروب خورشيد در سراوان با طلوع و غروب خورشيد در غربي ترين شهر كشور يك ساعت و هفده دقيقه اختلاف دارد .

تقسيمات جغرافيايي :

شهرستان سراوان بر اساس آخرين آمار در سال 1384 داراي 6 بخش : 1_ مركزي 2_ جالق  3_ بم پشت

4_ هيدوچ 5_ زابلي 6_  سيب و سوران است . تمامي مراكز بخشها به شهر تبديل شده اند و 14 دهستان و 15 دهياري و 1000 پارچه آبادي تشكيل دهنده اين شهرستان از نظر تقسيمات كشوري است .

جمعيت

جمعيت شهرستان سراوان بر اساس سر شماري در سال 1385 ، 246100نفر كه 94987 شهري و 148170 نفر روستايي مي باشند .

عوارض طبيعي و آب و هوا

آب و هواي شهرستان سراوان گرم و خشك ،بياباني ، كويري و كم باران است در زمستان هوا معتدل و متوسط بارندگي در سال 100 ميلي متر است . بسياري از روستا ها داراي خاك مرغوب و حاصل خيزي مي باشند . كوههاي بيرگ زابلي ، كوه سفيد گشت ، كوه سرخ در بم پشت ، از مرتفع ترين كوههاي اين شهرستان محسوب مي شوند . رشته كوه سياهان طولاني ترين رشته كوه در اين شهرستان مي باشد كه از نزديكي هاي تفتان شروع و تا ناهوك در محدوده پاكستان ادامه دارد . رودخانه ماشكيد نيز مهمترين رود شهرستان سراوان است كه از دامنه جنوبي شهرستان از نزديكي خاش سرچشمه مي گيرد كه پس از عبور از بخش زابلي ، جنوب سيب وسوران  و شمال بم پشت ، جنوب اسفندك و كوهك را مشروب مي كند .

قنات ها از دير باز مهمترين منبع تامين آب پس از رودخانه هاي فصلي مي باشد بطوري كه تا كنون 330 رشته قنات كه گوياي فرهنگ كهن اين ديار مي باشند و هر كدام بين 100 تا 5000 سال قدمت دارند در نقاط مختلف اين شهرستان ، به چشم مي خورد برخي از انها بيش از 20 كيلو متر طول دارند . بناي اين قنات ها از نظر فن آوري در ان زمان بهترين مهندسي را داشته اند و شيب انها طوري طراحي شده است كه آب از مادر چاه تا مظهر قنات به راحتي جريان دارد .

بادها

"گوريچ " از مهمترين باد هاي منطقه است كه در فصل زمستان از شمال به جنوب مي وزد و سرما به همراه دارد . " لوار " در فصل تابستان در اين منطقه مي وزد و داراي گرماي سوز ناكي است كه دماي هوا به 46 درجه سانتي گراد نيز ميرسد .

دين و زبان

 مردم شهرستان سراوان دين اسلام را دارا هستند و اكثريت داراي مذهب تسنن مي باشند . زبان مردم سراوان بلوچي و در هر يك از مناطق شهرستان گويش و لهجه خاصي وجود دارد .

 پيشينه باستاني و تاريخي

آثار كشف شده و شواهد  تاريخي  ، تپه ها و محوطه هاي باستاني و سنگ نگاره هاي به جا مانده از دوران گذشته ، قبرستان هاي تاريخي حكايت از سكونت هاي انساني در هزاره هاي پيش از تاريخ در منطقه را دارد

بطوري كه اين آثار متعدد تاريخي و باستاني ، شهرستان سراوان را به گهواره تاريخ تمدن مبدل ساخته است . تا كنون بيش از 420 اثر فرهنگي ، باستاني و تاريخي در اين شهرستان مربوط به دوران هاي پيش از تاريخ ، تاريخي و اسلامي شناسا يي شده است كه اين آثار سراوان را به يك موزه از تكامل انسان در عصر شكار ، شباني و كشاورزي مبدل نموده است بدون شك در عصر پيش از تاريخ فرهنگ هاي متعددي در منطقه در حاشيه رود خانه بزرگ اين شهرستان وجود داشته است  كه بقاياي انها به صورت محوطه ها و تپه ها شناسايي گرديده است . علاوه بر دوران پيش از تاريخ در شهرستان سراوان آثار فراواني نيز از دوره هاي تاريخي ( خصوصا سلسله هاي اشكاني و ساسا ني ) شناسايي شده اند كه از مهمترين انها مي توان به تپه هاي مير علي جالق ، تپه هوشك ، تپه كلانك بخشان ، تپه مهرگان و .... اشاره نمود . از مهمترين آثار دوره اسلامي در شهرستان سراوان نيز مي توان به يكي از كهن ترين مساجد استان در روستاي دزك و همچنين مجموعه اي از مقابر ، مساجد و مناره ها و گورستان ها و قلاع و استحكامات نظامي و تدافعي و مسكوني دوره اسلا مي  اشاره نمود كه نشانگر تداوم استقرار و سكونت در اين منطقه از هزاره هاي پيش از تاريخ تا عصر حاضر مي باشد .

وجه تسميه

شستون مركز شهرستان سراوان است و هم اكنون شهر سراوان ناميده مي شود ، در گذشته به ان سر استون ، شستون و شهستان اطلاق مي شده است .

سراستون : منطقه اي كه در ان بارندگي زياد  اتفاق مي افتد .

شستون :  چشمه جوشان با توجه به رشته قنات جاري در شهر سراوان و فراواني آب .

شهستان : تمام حكام منطقه از اين ديار برخاسته اند .

( " سرا به معناي جا و مكان و "وان " به جاي مرتفع و بلند اطلاق مي شود ) بطوري كه در مكاتبات پس از سال 1307 رسما از اين منطقه به عنوان سراوان ياد  مي شود .

پيدايش يا خاستگاه دوره هاي تاريخي

نخستين و مهمترين سكونتگاههاي اوليه و آبادي هاي شهرستان سراوان در مناطقي همچون جالق ، زابلي

ناهوك ، سب ، كنت ، كوهك ، دزك در حاشيه و يا در نزديكي رود خانه هاي اين شهرستان پديد آمده است .

عوامل طبيعي همچون زلزله و يا قحط سالي موجب كوچ مردم از اين منطقه گشته است با كاوش روي تپه هاي باستاني مي توان زواياي ديگري از تاريخ كهن منطقه را شناسايي نمود و به ان دست پيدا كرد .

 مشاهير

از ان جايي كه اين منطقه از زمانهاي گذشته يكي از منطق محروم و دور افتاده بوده و در نقطه صفر مرزي

واقع شده است كمتر مورد توجه و از نظر علوم و فنون جديد بهره كافي را نبرده اما با اين حال پس از شروع به كار مدارس حكومتي عده اي از جوانان اين شهرستان از خود نبوغ نشان داده اند كه از ان جمله مي توان به دكتر رحماني اشاره نمود حميد الله مراد زهي در رشته حقوق سر آمد منطقه بود بطوري كه بعنوان عضو شوراي تدوين قانون نظام مقدس جمهوري اسلامي در مجلس خبرگان حضور داشت .

مولوي شهداد مسكانزهي نيز از مشاهير و علماي منطقه است كه از وي بيش از 20 جلد كتاب در زمينه تاليف و ترجمه علوم و معارف اسلامي به يادگار مانده است . مولوي عبد العزيز ساداتي نيز از مشاهير منطقه است كه با احياي حوزه علميه دارالعلوم زنگيان كه از ان طلاب زيادي فارغ التحصيل شدند خدمت زيادي به مردم منطقه نمود.

 جاذبه هاي تاريخي و باستاني

سنگ نگاره شير پلنگان اين اثر در فاصله 12 كيلومتري  شمال سراوان و در ادامه مسير دره كنديك و در محلي بنام دره شير و پلنگان كه از رشته كوههاي سياهان سراوان مي باشد واقع شده است . در داخل دره كنديك پس از طي مسافتي به محلي مي رسيم كه دره در ان قسمت بسيار تنگ تر و كم عرض تر مي شود عرض ان به حدود 8_10 متر و حدود 5/2 متر ارتفاعد مي رسد اين دره را به واسطه وجود  نقوش خاص دره شير پلنگان مي نامند چرا كه در اين نقش يك حيوان درنده همانند پلنگ يا شير با دمي بلند برافراشته بر روي صخره اي در ارتفاع 5 متري به همراه نقوش كم رنگ ومحو چهار انسان ديده مي شوند كه در ميان اين نقش انسان نفر دوم از سمت راست داراي وضوح بيشتري است و به نظر مي رسد اين چهار نفر در حال دويدن به دنبال هم و يا اجراي مراسمي خاص مي باشند . در سمت راست دره به طرف شمال نقش انساني ديده مي شود كه بزي را شكار كرده و گردن ان را گرفته و در حال كشيدن ان با خود است در سمت چپ دره صخره اصلي در ارتفاع حدود 14 متري ديده مي شود اين محل به علت ارتفاع زياد و عدم راه دسيابي به ان نقوش انساني و حيواني متنوع بدون نظم و انسجام و يكپارچگي در كنار هم قرار گرفته است . از جمله نقوش كهن و اوليه اين صخره مي توان به گله اي متشكل از هفت بز وحشي با شاخ هاي بلند و بدن كشيده با يك نقش انسان در كنار هم مي باشند نقوش ديگري بعدا بروي اين تصاوير نقش شده و جديد تر  مي باشند و عبارتند از نقش انسان برهنه با بدن كاملا مثلثي شكل و نقوش و پنجه هاي دست انسان و نقوش حيواني همانند نقش پلنگ با شير و يا نقش دو شمشير و .....

 سنگ نگاره دره نگاران

 در هفتاد كيلو متري شمال غرب شهر سراوان و در فاصله 36 كيلو متري شمال غربي روستا ناهوك بخش جالق شهرستان سراوان در دره اي بنام دره نگاران مجموعه اي كم نظير از نقش و نگار بر روي صخره ها ايجاد شده است اين محل در انتها ي دشت سر دشت ناهوك دقيقا در انتهاي دشت آبرفتي سر دشت قرار گرفته داراي آب و هوايي مصفا و دره اي پر آب مي باشد . وجه تسميه اين محل بر گرفته از نگار گري ها اصيل و تحسين بر انگيزي است كه نگار گران دوران گذشته از خود بر سينه صخره ها به يادگار گذاشته اند

به نظر مي رسد مهاجراني در اولين هزاره هاي پيش از ميلاد به اين سر زمين واردشده و با بوميان ان بر سر تصاحب محل به جنگ و ستيز پرداخته و عاقبت بر آنان پيروز شده اند .

مهاجمان غالبا سوار بر اسب با شمشير با تير و كمان و كمند و در حال جنگ و شكار با مردمان پياده بومي مي باشند عمده ترين نقوش دره نگاران عبارتند از نقوش انساني و نقوش حيواني .

1_ نقوش انساني به دو صورت برهنه و ديگري ملبس مي باشند

2_ نقوش حيواني ، حيواناتي همچون اسب ، خر وحشي ( گورخر نژاد ايراني بدون خط ) قوچ ، بز ، مار ، گاو كوهاندار ، شتر دو كوهانه ، سگ ، گرگ ، رو باه ، شغال ، يوز پلنگ و .... مي باشند كه تمامي سطوح صخره هاي اين دره را آذين بسته اند .

موزه زنده سفال كلپورگان

موقعيت ساختماني كارگاه قديمي سفال كلپورگان:

بناي اين كار گاه هنري به يادگار مانده از هنر سفال گري هزاره هاي قبل از ميلاد منطقه است در روستايي به همين نام در فاصله 25 كيلو متري جنوب شرق شهر سراوان و در فاصله 100 متري قسمت جنوبي جاده آسفالته سراوان ، بم پشت واقع شده است .

 مسجد جامع دزك

اين مسجد در روستايي به همين نام در سه كيلومتري شرق سراوان واقع شده است و از جمله مساجد اوليه و كهن استان به شمار مي رود . مصالح اصلي و اوليه مسجد از خشت خام و ملاط گل است .

براي اولين بار در متون تاريخي از اين بنادر در قرن چهارم هجري نام برده شده تا كنون به دفعات باسازي شده است و معمار ان سعي نموده كه با استفاده از عناصر معماري ساده تزئيني بهمسجد جلوه اي خاص بدهد از جمله مي توان به تزئينات داخل شبستان تابستاني در جبهه غربي اشاره نمود . ديوار هاي داخلي و شمالي جنوبي و غربي داراي طاق نماهاي تزئيني و تزئينات دندان موشي است كه ميتوان ان را صورت اوليه مقرنس كاري به شمار آورد . از قسمت هاي اصلي مي توان به شبستان هاي غربي و شرقي ، حياط مركزي و چله خانه اشاره نمود .

 قلعه سب

 اين قلعه از سالمترين و زيبا ترين قلعه هاي دوره اسلامي بلوچستان مي باشد . اين قلعه زيبا و مستحكم در روستايي به همين نام در فاصله 45 كيلو متري جنوب غربي شهر سراوان در بخش سيب سوران اين شهرستان واقع شده است . اين بنا با مصالح عمده خشت و گل بروي صخره اي طبيعي ساخته شده است . پلان و فرم اصلي ان بصورت قاعده هرم با مقطع مستطيل مي باشد به صورتي كه هر چه به ارتفاع بنا افزوده مي شود از حجم ان كاسته مي شود اين بنا نزديك به 37 متر ارتفاع دارد و از دو قسمت اصلي تشكيل شده است يكي حصار و مجموعه سازه ها و الحاقات خارجي و داخل ان و ديگري بناي اصلي قلعه كه در مركز حياط قرار گرفته است .

قلعه كنت

در 80 كيلومتري جنوب غربي شهر سراوان در روستا ي كنت  بخش هيدوچ اين شهرستان واقع شده است .

اين مجموعه روي صخره اي طبيعي در سه طبقه ساخته شده است ورودي اين قلعه در قسمت جنوبي ان در حدود 13 متر از سطح زمين ارتفاع دارد كه به حياط جنوبي قلعه منتهي مي شود .

اطراف حياط مركزي طبقه عامه نشين مي باشد كه داراي 11 اتاق ، شامل اصطبل ، انبار ، و .... است و پله اي در شمال قسمت حاكم نشين قلعه ارتباط انرا با ساير طبقات فراهم مي كند . راهرويي در قسمت شمالي اتاق ها قسمت شرقي قلعه را به مرتبط مي سازد در ضلع غربي دو برج نگباني و همچنين دور تا دور قلعه غلامگرد جهت حفاظت قلعه و دفاع از ان است . اين قلعه به دستور حاكم محلي و توسط معماران بومي در دوره افشاريه ساخته شده است .

  تپه نمكي

 پديده اي طبيعي و كم نظير آرميده در نقطه مياني روستاي گشت واقع در شهرستان سراوان است شامل تپه اي نمكين مملو از املاح معدني است كه آرام آرام از دل آب جوشيده و بر سطح زمين روان مي گردد تپه حاصله نمك به جا مانده از اين آب است . اين مكان در گذشته مورد احترام وزيار ت مردم بوده است . در زمان زلزله از ان آب فوران ميكرده و مردم محلي معتقدند در صورتي كه پاي دزد را در ان فرو برند در ان گير مي كند و براي رهايي از ان بايد حيواني قرباني كنند .

 پوشش گياهي منطقه

 گياهان دارويي : گيشر ، كنا ، ترات ، زيروك ، برشتوك ، داز ، گلمروك ، پنير باد .

داز _ از جوشانده اين گياه براي درد سينه استفاده مي شود

گلمورك _ اين گياه خواص دارويي نظير درد كشي و سم زدايي دارد هنگامي كه حيوان گزندهاي مثل مار فردي را نيش بزند از ان براي سم زدايي استفاده مي شود .

پنير باد _ اين نوع بوته جزو پوشش گياهي اصلي منطقه گشت است كه داراي برگ هاي گوشتي و سبز رنگ مي باشد و خاصيت درماني دارد . همچنين از خاك در برابر طوفان محافظت مي كند .

 درخت گز : درختان مسن و تنومندي كه در بسياري از نقاط اين منطقه روييده است در برابر طوفان هاي شن و خشكسالي بسيار مقاوم و جلوي گرد وخاك را نيز مي گيرد .

  خوراك

خوراك هاي محلي با استفاده از مواد اوليه موجود در منطقه تهيه مي شود .

1_ شو لو و كشك از آرد ذرت آرد گندم و ادويه مخصوص تهيه مي شود .

2_ تباهه خوراكي از گوشت بوده است گوسفند را به مدت يك تا دو سال پروار و ذبح مي كنند ، گوشت انرا تكه تكه كرده و پس از اندود نمك ، زرد چوبه و پودر انار دانه معمولا در فضاي باز و يا داخل اتاق بزرگ آويخته و پس از خشك شدن در فصل زمستان از ان استفاده مي گردد .

شيريني جات ، حلوا شكري ، حلوا بري ، حلوا چنگال ، حلوا خرمه اي ، حلوا آبي

ترشي جات : حرام ( ترشي ليمو ) ترشي انبه

 سوغات شهرستان

 سوزن دوزي ، سفال كلپورگان ، خرما ، حصير بافي و سكه دوزي مي باشد